Αμφιλοχία Αιτωλοακαρνανίας
Το ερειπωμένο χωριό της Αμβρακίας.


Ερείπια της Αμβρακίας.
Ανάμεσα στο χωριό Στάνου και την Αμφιλοχία βρίσκεται το ερειπωμένο σήμερα χωριό της Αμβρακίας. Βρίσκεται σε απόσταση 4 περίπου χιλιόμετρα ΝΔ της Αμφιλοχίας και η ανατολική παρυφή του απέχει 1 χιλιόμετρο περίπου από την εθνική οδό Αγρινίου Αμφιλοχίας.
Είναι κτισμένο σε δύο ελαφρά συγκλίνοντα αντερείσματα του βουνού Πλατύ, και έχει ανατολικό προσανατολισμό προς το βόρειο άκρο της λίμνης Αμβρακία.
Αν και δεν έχουμε αναφορές για το χωριό για τα χρόνια πριν τη Τουρκοκρατία, έχει διατυπωθεί η άποψη πως οι πρώτοι κάτοικοι του χωριού ήταν κάτοικοι της αρχαίας Λιμναίας που μετακινήθηκαν για ασφάλεια προς τα ορεινότερα.

Στα χρόνια της τουρκικής κατοχής όμως ήταν από τα πλέον αξιόλογα χωριά της Ακαρνανίας και πρωτεύουσα του καζά του Βάλτου.
Οι κάτοικοί του συσπειρώθηκαν γύρω από τη κοινοτική διοίκηση και την εκκλησία και κατάφεραν έτσι να επιβιώσουν.
Την πρώτη καταστροφή από τους τούρκους τη γνώρισε το χωριό στα 1684 από τον πασά της 'Αρτας που με 800 άνδρες πέρασε τα στενά του Μακρυνόρους και επεδόθη σε λεηλασία της περιοχής.
Πέντε χρόνια αργότερα το 1689 οι κάτοικοί της είχαν ξανακτίσει την Αμβρακία και την εκκλησία του χωριού.
Το κτίριο της δημογεροντίας.


Ερείπια της οικίας Ιωάννη Γεροθανάση.
Το 1690 όταν η περιοχή ήταν στη κατοχή των Βενετών, συγκεντρώθηκαν σε αυτή εκπρόσωποι των καζάδων του Ξηρομέρου και του Βάλτου και συνέταξαν αναφορά προς τις βενετικές αρχές.
Επίσης το χωριό αναφέρεται και σε άλλα έγγραφα της εποχής όπως πωλητήριο κτημάτων του 1616, αναφορές προεστών όπως του Ιωάννη Γεροθανάση στα 1799 απ' όπου συμπεραίνουμε πως ήταν απ' τα σημαντικότερα της εποχής.
Στα 1692 ο Γιουσούφ πασάς προσπάθησε να λεηλατήσει πάλι το χωριό και τη γύρω περιοχή, τον αντιμετώπισε όμως ο Αναστάσιος Μεταξάς, ανώτερος επιθεωρητής Ξηρομέρου και Βάλτου, ο οποίος μετά από πεισματώδη μάχη νίκησε τους τούρκους και γλίτωσε το χωριό.
Τον Ιούλιο του 1778 πέρασε από την Αμβρακία και κήρυξε το Θείο λόγο ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός ανεβασμένος στη πέτρα που στέκεται ακόμα μάρτυρας στο προαύλιο της εκκλησίας του χωριού.


Τοξωτή θύρα και καμαροσκέπαστο δωμάτιο στο αρχοντικό του Ι. Γεροθανάση.


Ερείπια πύργου.
Στα 1825 πολλοί Αμβρακιώτες συμμετείχαν στην άμυνα του Μεσολογγίου :
Ο χιλίαρχος Θανάσης Γεροθανάσης, υπερασπιστής του Αιτωλικού σκοτώθηκε στη μάχη της Κλείσοβας όπου 120 υπερασπιστές πέταξαν στη θάλασσα 2000 τουρκαλβανούς του Κιουταχή τραυματίζοντας στο πόδι και τον ίδιο το Κιουταχή.
Ο σωματάρχης Δημήτριος Γεροθανάσης, αδελφός του Θανάση σκοτώθηκε την ίδια μέρα με τον αδελφό του μαχόμενος εκτός του φρουρίου του Μεσολογγίου.
Αγωνίστηκαν στο Μεσολόγγι ακόμα ο Ιωάννης Κερολίβανος - Κεγαγιάς, ο Αναστάσιος Φίλος που σκοτώθηκε στη τελευταία πολιορκία, ο Ν. Κότσιος που υπερασπιζόταν τη μεγάλη τάπια, ο Γιώργος Σταμούλης ή Γεροδήμος και ο Στράτος Φίλος μαζί με τα δυο παιδιά του που σκοτώθηκαν κατά την έξοδο, ο Κώστας Γεροθανάσης που γλίτωσε μεν κατά τη έξοδο αλλά πιάστηκε αργότερα από τον Μουσταφάμπεη ο οποίος διέταξε να τον λιανίσουν σαν σφαχτό και άλλοι πολλοί που δεν γνωρίζουμε τα ονόματά τους.
'Αλλοι Αμβρακιώτες όπως οι Πάνος Ζαράγγας και Θεόδωρος Αθαναήλ - Σμεράιδος πρόσφεραν από 250 πρόβατα και ο Γρηγόρης Καραγιαννόπουλος γεννήματα και γρόσια σαν υλική βοήθεια.
Σε αντίποινα για τη συμμετοχή του χωριού στη πολιορκία του Μεσολογγίου οι τούρκοι το κατέστρεψαν για δεύτερη φορά στα 1826, πυρπόλησαν τα σπίτια και κατέστρεψαν την εκκλησία.

Εξαιτίας της δεύτερης καταστροφής και επειδή ο κίνδυνος των πειρατών είχε παύσει, οι κάτοικοί του μεταφέρθηκαν πάλι στο χώρο της αρχαίας Λιμναίας και έκτισαν την σημερινή Αμφιλοχία.
Σήμερα σώζονται τα ερείπια των σπιτιών του χωριού. Τα τελευταία ήταν κατασκευασμένα από επιμελημένη απλή λιθοδομή και φέρουν σχισμές στους εξωτερικούς τοίχους που χρησίμευαν σαν θέσεις παρατηρητών και τουφεκιοφόρων. Σε πολλά από αυτά διακρίνονται εντοιχισμένα οικογενειακά καταφύγια.
Υπέρθυρο στην οικίας Ι. Γεροθανάση.

Τίς πληροφορίες για την Αμβρακία πήραμε :
α) από το βιβλίο του Νικόλαου Χαρ. Τέλωνα 'Η Αμβρακία πριν και μετά την επανάσταση', έκδοση του ιδίου το 2001
β) από την Αιτωλοακαρνανική και Ευρυτανική εγκυκλοπαίδεια' έκδοση του Ν. Κουφού.