Το μοναστήρι της Αγ. Παρασκευής στο Μυρτάρι.

Το μοναστήρι της Αγ.Παρασκευής όπως φαίνεται από το κάστρο.
Στη πόλη μας κοντά στο ιχθυοτροφείο Μυρτάρι βρίσκονται τα ερείπια μονής αφιερωμένης στην Αγία Παρασκευή. Είναι κτισμένη δίπλα στη θάλασσα απέναντι από το κάστρο και έχει φρουριακή μορφή. Δυστυχώς με το γνωστό Βασιλικό Διάταγμα που εξέδωσε η Ελληνική Κυβέρνηση στις 7 Οκτωβρίου 1833 η μονή διαλύθηκε και η περιουσία της πέρασε στο Δημόσιο. Ετσι δεν διατηρήθηκαν κειμήλια από την περίοδο της ακμής της. Είναι γνωτό πως είχε γνωρίσει τη προστασία του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, ο οποίος με δύο βεζυρικές διαταγές του (μπουγιουρντιά) διεκύρηξε το απαραβίαστο των μοναστηριακών κτημάτων της Αγίας Παρασκευής. Τα άγνωστα αυτά έγγραφα του 1812 και 1813, στα οποία έχει αποτυπωθεί η ταχιά φρασεολογία του τυράνου, έχουν ως ακολούθως:
Πρός εσάς βλάχοι, όπου είστε στο φράγγικο σύνορον της Βόνιτζας, σας φανερώνω ότι να τραβήξετε πάραυτα χέρι από το σύνορον του Μοναστηρίου όπου πιθαμή να γγίξετε αποδώ και μπροστά ότι σας τρώγει το φείδι την καρδιάν και να πορεύεστε εύμορφα με τους Βονιτζάνους, ότι τζαβάπι θα έχετε να μου δώσετε.
12 : Δεκεμβρίου 1812 : Πρέβεζα.		 Δίνω το μπουγιουρτί μου του εδικού μου σκλάβου Γουμένου από Μοναστήρι Μυρτάρι ότι τον όσον τόπον ορίζει το χει, να μην ήθελε τον πατήση κανένας βλάχος, μήτε άλλος κανένας οπού να έχουν πράματα να μην ήθελε πατήσουν εις το σύνορο του Μοναστηριού να βοσκήσουν, ότι ιμβάπι θα μου δίνουν, ανίσως και ο καλόγερος μου έλθη κλάψες οπίσω. Και εσείς βεκίληδες εδικοί μου, όπου ευρίσκεστε είς Βόνιτζαν να τους κάνετε μουσαετέν ότι είναι σκλάβοι εδικοί μου. Καθώς σας γράφω να ακολουθήσετε.
1813 : Ιουνίου : 4 : Ιωάννινα.

Παλιός πύργος του μοναστηριού.
Το καθολικό στη σημερινή του μορφή.
Το εσωτερικό του Ι.Ν.
Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης υπαγορεύει
στο μαθητή του Πρόχορο το Ευαγγέλιό του.
Ανάμεσα στα κειμήλια της μονής που βρέθηκαν κατά τη διάλυσή της, ήταν δύο χειρόγραφα ευαγγέλια. Είναι γραμμένα πάνω σε χαρί από βαμβάκι και περιέχουν τις ευαγγελικές περικοπές που χρησιμοποιούνται στην εκκλησία κατά τη λατρεία. Το ένα από αυτά με διαστάσεις 28 Χ 21 εκατοστά, είναι γραμμένο τον 15ο αιώνα και αποτελείται από 395 φύλλα. Είναι στολισμένο με δύο μικρογραφίες του Ευαγγελιστή Ιωάννη όπου υπαγορεύει στο μαθητή του Πρόχορο το Ευαγγέλιό του. Το δεύτερο έχει διαστάσεις 27 Χ 21 εκατοστά, είναι γραμμένο καλλιγραφικώτα κατά απομίμηση αρχαιότερης γραφής το 1536, αποτελείται από 396 φύλλα και περιέχει και αυτό τις ευαγγελικές περικοπές που χρησιμοποιούνται στην εκκλησία κατά τη λατρεία. Εκτός τα εκκλησιαστικά κείμενα υπάρχουν σε αυτά σημειώσεις από ιστορικά γεγονότα της εποχής όπως συνηθίζοταν. Βρίσκονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη στην Αθήνα με τον κωδικό 194. Η ύπαρξή τους είναι ενδεικτικό στοιχείο της πνευματικής στάθμης στην περιοχή την εποχή της συγγραφής του.
Οι πληροφορίες για το μνημείο προέρχονται από :
α)Το βιβλίο του Aθανάσιου Δ. Παλιούρα, "ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑ" των εκδόσεων ΑΡΣΙΝΟΗ
β)Αιτωλοακαρνανική και Ευρυτανική Εγκυκλοπαίδεια σελ.47. Εκδοση Ιωάννη Ν. Κουφού.